Ψηφιακός Ανθρωπισμός

Με την ολοκλήρωση του μαθήματος οι φοιτήτριες και οι φοιτητές αναμένεται:

1. να γνωρίζουν βασικές θέσεις της φιλοσοφίας της τεχνολογίας, της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας, της πολιτικής και της ηθικής φιλοσοφίας και να μπορούν να τις συσχετίζουν με την τεχνητή νοημοσύνη, την ψηφιοποίηση και τη βιοτεχνολογία,
2. να διακρίνουν και να χρησιμοποιούν με ακρίβεια έννοιες όπως αυτονομία, ελευθερία, πρόσωπο, ετερότητα, ευθύνη, περατότητα και φρόνηση,
3. ν' αναλύουν φιλοσοφικά τις επιδράσεις των μεγάλων δεδομένων, της αλγοριθμικής πρόβλεψης, της ψηφιακής επιτήρησης και της τεχνητής νοημοσύνης στην ανθρώπινη αυτοκατανόηση,
4. ν' αναγνωρίζουν τις ανθρωπολογικές και ηθικές προϋποθέσεις των ψηφιακών τεχνολογιών και ν' αξιολογούν διαφορετικές θέσεις επιχειρηματολογώντας,
5. να ερμηνεύουν ταινίες και επεισόδια σειρών ως φιλοσοφικά πειράματα σκέψης, ανασυνθέτοντας τις αντιλήψεις τους για τον άνθρωπο, τη μηχανή, τη συνείδηση, τη μνήμη, τον έρωτα, την φιλία και τον θάνατο,
6. ν' αναπτύσσουν δικά τους φιλοσοφικά ερωτήματα, να διατυπώνουν τεκμηριωμένη θέση και να ενσωματώνουν αντιρρήσεις στην επιχειρηματολογία τους,
7. να διαβάζουν προσεκτικά απαιτητικά θεωρητικά κείμενα, να ανασυνθέτουν το επιχείρημά τους και να συνδέουν τη φιλοσοφική ανάλυση με τη δική τους ζωή στην ψηφιακή συνθήκη.

Βασική βιβλιογραφία

Τάσης, Θεοφάνης, Πολιτικές του Βίου ΙΙ. Η επιμέλεια εαυτού στην εικονιστική κοινωνία, Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 2017.
Τάσης, Θεοφάνης, Ψηφιακός Ανθρωπισμός. Εικονιστικό υποκείμενο και τεχνητή νοημοσύνη, Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 2019.
Τάσης, Θεοφάνης, Φιλοσοφία της ανθρώπινης αναβάθμισης, Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 2021.
Τάσης, Θεοφάνης, Ψηφιακός Ανθρωπισμός ΙΙ. Τεχνητή νοημοσύνη και τέχνη του βίου, Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 2025.

Συμπληρωματική βιβλιογραφία

Anders, Günther, Die Antiquiertheit des Menschen, C.H. Beck.
Arendt, Hannah, Vita activa oder Vom tätigen Leben, Piper.
Bostrom, Nick, Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies, Oxford University Press, 2014.
Bostrom, Nick, Deep Utopia: Life and Meaning in a Solved World, IdeaPress Publishing, 2024.
Coeckelbergh, Mark, AI Ethics, The MIT Press, 2020.
Crawford, Kate, Atlas of AI, Yale University Press, 2021.
Floridi, Luciano, The Fourth Revolution, Oxford University Press, 2014.
Floridi, Luciano, The Ethics of Artificial Intelligence, Oxford University Press, 2023.
Han, Byung-Chul, Im Schwarm. Ansichten des Digitalen, Matthes & Seitz.
Heidegger, Martin, Die Frage nach der Technik, Klostermann.
Jonas, Hans, Das Prinzip Verantwortung, Suhrkamp.
Turkle, Sherry, Alone Together, Basic Books, 2011.
Werthner, Hannes et al. (eds.), Perspectives on Digital Humanism, Springer, 2022.
Zuboff, Shoshana, The Age of Surveillance Capitalism, PublicAffairs, 2019.

Ενδεικτικό οπτικοακουστικό υλικό:
Ex Machina — Alex Garland
Minority Report — Steven Spielberg
After Yang — Kogonada
Her — Spike Jonze
Επιλεγμένα επεισόδια τηλεοπτικών σειρών που συνδέονται με τις θεματικές του μαθήματος όπως Black Mirror και Real Humans.

Το μάθημα λειτουργεί ως φιλοσοφικό εργαστήριο. Σύντομες εισαγωγικές διαλέξεις παρουσιάζουν τις βασικές έννοιες και τα προβλήματα κάθε ενότητας και ακολουθούν συλλογική ανάγνωση, σχολιασμός και συζήτηση των κειμένων. Επιλεγμένα αποσπάσματα διαβάζονται φωναχτά στην τάξη, ώστε να καλλιεργείται η προσεκτική ανάγνωση, η κατανόηση της δομής ενός επιχειρήματος και η ακρίβεια στη χρήση των εννοιών.

Παράλληλα προβάλλονται ταινίες και επεισόδια σειρών τα οποία εικονογραφούν την θεωρία αποτελώντας συγχρόνως αυτοτελή φιλοσοφικά πειράματα σκέψης. Η ανάλυσή τους συνδέεται με ζητήματα προσωπικότητας, ελευθερίας, επιτήρησης, τεχνητής συνείδησης, μνήμης, έρωτα, μοναξιάς και θανάτου. Η διδασκαλία συμπληρώνεται από συζήτηση συγκεκριμένων περιπτώσεων, ασκήσεις επιχειρηματολογίας και εφαρμογή των φιλοσοφικών εννοιών σε φαινόμενα της εικονιστικής συνθήκης.

Χρησιμοποιείται η ηλεκτρονική πλατφόρμα του Πανεπιστημίου για τη διάθεση κειμένων, ανακοινώσεων και συμπληρωματικού υλικού. Στη διδασκαλία αξιοποιούνται ψηφιακές βιβλιοθήκες, ταινίες, τηλεοπτικές σειρές, οπτικοακουστικό υλικό, εφαρμογές ψηφιακής δημιουργίας και συστήματα παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης. Η χρήση των τεχνολογιών αυτών αποτελεί συγχρόνως αντικείμενο του μαθήματος. Οι φοιτητές καλούνται να εξετάζουν τι μπορούν να κάνουν τα ψηφιακά συστήματα και πώς μεταβάλλουν τον τρόπο με τον οποίο γνωρίζουμε, κρίνουμε, δημιουργούμε, σχετιζόμαστε και κατανοούμε τον εαυτό μας.

Η αξιολόγηση βασίζεται σε τρία μέρη:

1. Συνεχής προετοιμασία και ενεργός συμμετοχή στο μάθημα (25%)
   Αξιολογούνται η προετοιμασία των κειμένων, η ουσιαστική συμμετοχή στις συζητήσεις, η διατύπωση ερωτημάτων και αντιρρήσεων, η συμβολή στην ανάλυση ταινιών και επεισοδίων σειρών, καθώς και η ικανότητα ανταπόκρισης στα επιχειρήματα των άλλων. Η συμμετοχή δεν ταυτίζεται με τη συχνότητα και την έκταση του λόγου. Βαρύνουν περισσότερο η προσεκτική ανάγνωση, η ακρίβεια, η τεκμηρίωση και η συμβολή στην κοινή διερεύνηση ενός προβλήματος.
2. Παρουσίαση στην τάξη (25%)
   Οι φοιτήτριες και οι φοιτητές παρουσιάζουν, ατομικά ή σε μικρές ομάδες, ένα κείμενο ή ένα θέμα που συνδέεται με τη βασική προβληματική του μαθήματος. Η παρουσίαση αποσκοπεί στην ανάδειξη του κεντρικού ερωτήματος, της κύριας θέσης και της πορείας του επιχειρήματος, στην αποσαφήνιση των βασικών εννοιών και, κυρίως, στη διατύπωση ενός ερωτήματος που θα ανοίγει τη συζήτηση στην τάξη. Δεν αξιολογείται η ρητορική επίδειξη ούτε η απλή περίληψη, αλλά η κατανόηση, η εννοιολογική ακρίβεια, η σαφήνεια και η ικανότητα φιλοσοφικού διαλόγου.
3. Τελική εξέταση (50%)
   Η τελική εξέταση αφορά τα κείμενα, τις έννοιες, τις ταινίες, τα επεισόδια σειρών και τα προβλήματα που συζητήθηκαν κατά τη διάρκεια του εξαμήνου. Οι φοιτητές καλούνται ν' ανασυνθέσουν επιχειρήματα, να συγκρίνουν διαφορετικές θέσεις, να εξετάσουν αντιρρήσεις και να εφαρμόσουν τις έννοιες του μαθήματος σε εκφάνσεις της εικονιστικής πραγματικότητας. Η εξέταση δεν αποσκοπεί στην απλή αναπαραγωγή πληροφοριών αλλά στην κρίση, στην επιχειρηματολογία και στην ικανότητα σύνδεσης της θεωρίας με το πρόβλημα που εξετάζεται.

Κριτήρια αξιολόγησης
Σε όλα τα μέρη της αξιολόγησης λαμβάνονται υπόψη η κατανόηση των κειμένων, η ακρίβεια στη χρήση των εννοιών, η σαφήνεια και η συνοχή της επιχειρηματολογίας, η ικανότητα διατύπωσης και αντιμετώπισης αντιρρήσεων, η σύνδεση φιλοσοφικής θεωρίας και σύγχρονων φαινομένων και, κυρίως, η αυτονομία της κρίσης.

Πολιτική για τη χρήση παραγωγικής ΤΝ

Η χρήση παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης επιτρέπεται ως υποστηρικτικό εργαλείο για αναζήτηση ιδεών, διαμόρφωση λέξεων-κλειδιών, επεξεργασία της δομής μιας εργασίας, γλωσσική επιμέλεια, μετάφραση και δοκιμή πιθανών αντιρρήσεων. Δεν μπορεί όμως να υποκαταστήσει την ανάγνωση των πρωτογενών κειμένων, τη διαμόρφωση του ερωτήματος, την προσωπική επιχειρηματολογία ή τη συγγραφή ουσιωδών τμημάτων της εργασίας.

Κάθε χρήση παραγωγικής ΤΝ πρέπει να δηλώνεται με σαφήνεια. Η ευθύνη για την ακρίβεια των πληροφοριών, τις πηγές και το τελικό επιχείρημα παραμένει αποκλειστικά στον φοιτητή.